Osmanlıca Bir Türkçe Mi?
Eskişehir’de, üniversitede çalışırken sürekli öğrencilerle Türkçe üzerine konuşuyorum. Bu sohbetlerin en ilginçlerinden biri de Osmanlıca meselesi. “Osmanlıca bir Türkçe mi?” diye sormak, aslında dilin evrimini ve nasıl şekillendiğini anlamak açısından çok değerli bir soru. Çünkü hepimizin dil öğrenme yolculuğu, kısacık bir tarihsel mercekten bakınca, aslında şaşırtıcı bir dönüşümün parçası.
Osmanlıca ve Türkçe: Farklı Dünya, Aynı Kök
Bazen, Osmanlıca ile Türkçe’yi karşılaştıran insanlara bakınca, sanki ikisi de tamamen farklı diller gibi düşünülüyor. Ama işin gerçeği, Osmanlıca bir Türkçe, tabii ki bizim konuştuğumuz modern Türkçeden farklı, ama kökeni aynı. Osmanlıca, temel olarak Türkçenin bir versiyonu, ancak üzerine Arapça ve Farsçadan ciddi bir dil etkisi eklenmiş. Osmanlıca ile yazılmış bir metni okuduğunuzda, bu etkiyi hemen hissediyorsunuz. Fakat arada bir benzetme yapmak gerekirse, bu, eski bir şarkının modern bir versiyonunu dinlemek gibi. Aynı şarkı, ama farklı bir düzenleme.
Türkçe’nin tarihi gelişimine baktığınızda, eski Türkçeden bugüne kadar pek çok farklı dil etkisi var. Ancak Osmanlıca, bu dil değişimlerinin belki de en yoğun şekilde görüldüğü dönemi temsil ediyor. Osmanlıca bir Türkçe diyebiliriz, ama bu Türkçenin içinde her türlü yabancı kelimeyi bulabilirsiniz.
Osmanlıca: Arapça ve Farsça ile Harmanlanmış Türkçe
Osmanlıca, Türkçeye Arapça ve Farsçanın karışmasıyla ortaya çıkmış bir yazı dilidir. Bunu biraz daha günlük hayattan bir örnekle açıklamak gerekirse, bir restoranda menüyü okuduğunuzda, bazen yerel lezzetler arasında yabancı kelimelere rastlarsınız. Mesela, bir tatlının ismi Fransızca olabilir ya da bir içki adı İtalyanca. Aynı şekilde Osmanlıca da Türkçenin üzerine katmanlar eklenmiş bir dil.
İçindeki Arapça ve Farsça kelimeler, Osmanlı İmparatorluğu’nun siyasi ve kültürel geçmişinin bir yansıması. Bu diller, Osmanlı İmparatorluğu’nun çok uluslu yapısının ve özellikle İslam dünyasıyla olan etkileşiminin sonucuydu. Bu yüzden Osmanlıca, aslında bir Türkçeden çok, bir kültür mozaiği gibidir. Yani dil, dönemin bütün kültürel, dini ve coğrafi etkilerini yansıtan bir ayna gibidir.
Osmanlıca Türkçe’nin Özünden Sapmış Mı?
Peki, Osmanlıca bir Türkçe mi derseniz, evet, kesinlikle Türkçedir ama belirli bir dönemin Türkçesidir. Osmanlıca, aslında Türkçenin o dönemdeki hâliydi, ancak o kadar fazla dış etkene maruz kaldı ki, modern Türkçeden oldukça farklı hale geldi. Bir benzetme yapacak olursam, eski bir cep telefonunu bugün kullanmak gibi düşünün. İki telefon da iletişim kurma amacını taşıyor, ancak aralarındaki farklar o kadar belirgin ki, eski modelin kullanımı oldukça zorlaşıyor. Aynı şekilde Osmanlıca ile modern Türkçe arasındaki fark da dilin değişen ihtiyaçlarına ve gelişen dünyaya göre ortaya çıkmış.
Osmanlıca yazı dilindeki Arapça ve Farsça kelimeler bazen o kadar yoğundu ki, dönemin halkı bile bu kelimeleri anlamakta zorlanıyordu. Çünkü, dönemin halkı köken olarak Türkçe konuşuyor, ama idari ve dini yazışmalarda ise Arapça ve Farsça kullanılıyordu. Bu durum, zaman içinde dilin halk arasında daha da farklılaşmasına yol açtı.
Osmanlıca Okumak ve Anlamak: Bir Dönem Yolculuğu
Bazen üniversitedeki derslerde Osmanlıca metinler üzerinde çalışırken, ilk başta bu yazıyı okumak oldukça zor olabiliyor. Ancak bir yandan da bunun tarihi bir yolculuk olduğunu kabul etmek lazım. Osmanlıca metinlerin içinde kaybolmak, sanki geçmişin bir parçasıymış gibi hissettiriyor. O yazılardaki Arap harfleri, Farsça kelimeler, bazen de gözden kaçan küçük detaylar, size geçmişin kokusunu getiriyor. Modern Türkçe ile Osmanlıca arasında anlam farkları ve dilsel farklılıklar var. Ama temelde, her iki dil de aynı topraklarda doğmuş ve aynı halkın dilinden türetilmiş.
Osmanlıca: Bir Dil, Bir Zaman Dilimi
Sonuçta, Osmanlıca bir Türkçe midir? Evet, ama tek farkla: Osmanlıca, Türkçenin özel bir tarihsel dönemdeki halidir. Bugün öğrendiğimiz Türkçe, geçmişin izlerini taşır, ama modern dilde kullanılan kelimeler, kelime dağarcığı, gramer yapıları çok daha farklıdır. Osmanlıca ile Türkçe arasındaki farklar, aynı şekilde zaman içinde kullanılan araç gereçler gibi; bazen eski, bazen yeni ama ikisi de bir amaca hizmet eder.
Sonuç olarak, Osmanlıca Türkçedir. Ancak bir Türkçenin, farklı bir dil etkisiyle harmanlanmış, kültürel olarak zenginleşmiş, zamanla evrimleşmiş halidir. Osmanlıca bir dönemin Türkçesi olduğu için, onu günümüz Türkçesiyle karşılaştırmak, tarihin içine dalmak gibidir. Bir zamanlar insanlar Osmanlıca ile iletişim kuruyordu, biz ise şimdi Türkçemizle devam ediyoruz. Arada ne kadar fark olsa da, ikisi de aynı toprakların ve halkların dilidir.